Debaty sejmoweVI Kadencja

Odpowiedź na interpelację w sprawie prorodzinnej polityki rządu zapobiegającej systematycznemu rozszerzaniu się ubóstwa i bezdomności

   Szanowny Panie Marszałku! W odpowiedzi na interpelację posła Witolda Tomczaka z dnia 31 marca 2000 r. wyjaśniam, co następuje.

   1. Sytuacja osób, wobec których orzeczono obowiązek opróżnienia zajmowanych przez nie lokali mieszkalnych, stanowi trudny problem społeczny, mimo że obowiązujące obecnie przepisy w znacznej mierze zawierają instrumenty chroniące takie osoby.

   Należy do nich wynikająca z art. 37 ustawy z dnia 2 lipca 1994 r. o najmie lokali mieszkalnych i dodatkach mieszkaniowych (DzU z 1998 r. nr 120, poz. 787 z późn. zm.) gwarancja niewykonywania orzeczeń eksmisyjnych w tzw. okresie ochronnym, tj. od dnia 1 listopada do 31 marca roku następnego włącznie, jeżeli zobowiązanemu nie wskazano lokalu, do którego ma nastąpić przekwaterowanie. Z mocy art. 2 ust. 2 cytowanej ustawy okres ochronny dotyczy również lokali mieszkalnych nieobjętych najmem i niepodlegających przepisom tej ustawy, a pozostających w dyspozycji jednostek organizacyjnych tam wymienionych.

   Dalszym instrumentem chroniącym osoby podlegające ekmisji jest możliwość orzeczenia przez sąd o uprawnieniu do otrzymania lokalu socjalnego. Należy w tym miejscu podkreślić, że sądy nakazują opróżnienie lokalu mieszkalnego nie tylko w związku z zaleganiem z opłatami, lecz także z innych przyczyn, takich jak zakłócanie porządku, dewastacja mieszkania itp. Jeśli zaś zaleganie z opłatami za mieszkanie jest spowodowane trudną sytuacją materialną lokatora, zachodzą przesłanki do zapewnienia eksmitowanemu lokalu socjalnego.

   Możliwość wpływu sądów na sytuację osób eksmitowanych poprzez orzeczenie o przyznaniu powyższego uprawnienia dotyczy spraw o eksmisję z lokali mieszkalnych podlegających ustawie o najmie lokali mieszkalnych i dodatkach mieszkaniowych, jak też ustawie z dnia 16 września 1982 r. Prawo spółdzielcze (DzU z 1995 r. nr 54, poz. 228 z późn. zm.) w odniesieniu do osób zajmujących lokal na warunkach spółdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu. W takich przypadkach gmina jest obowiązana zapewnić tym osobom lokal socjalny.

   Mając jednak na uwadze, iż eksmisja na bruk, bez względu na jej przyczyny, boleśnie dotyka rodziny, zwłaszcza rodziny z dziećmi, rząd wnikliwie i szczegółowo analizuje ten problem i podejmuje dalsze działania na rzecz jego ograniczenia. Rozpatrywany przez Sejm rządowy projekt ustawy o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego, mając właśnie na względzie ochronę lokatorów przed eksmisją, nakłada na sądy w przypadku wyroku o eksmisji dodatkowy obowiązek orzeczenia o uprawnieniach lokatora do lokalu socjalnego, szczególnie w przypadku gospodarstw, w skład których wchodzą osoby małoletnie, niepełnosprawne lub ubezwłasnowolnione.

   Podejmowane są także działania mające na celu zwiększenie osłonowej roli dodatków mieszkaniowych, co ograniczy eksmisje z powodu zaległości w zapłacie czynszu lub innych opłat mieszkaniowych. Rozpatrywany w Sejmie RP rządowy projekt ustawy o dodatkach mieszkaniowych zakłada m.in. rozszerzenie kręgu uprawnionych do uzyskania dodatków mieszkaniowych. Mają one przysługiwać także najemcom opłacającym czynsz wolny oraz podnajemcom i najemcom części samodzielnych lokali mieszkalnych. Projekt ten zawiera również propozycje sukcesywnego podwyższania progów dochodowych uprawniających do otrzymania dodatku.

   Szacuje się, że o ile aktualnie z dodatków korzysta ok. 6,2% gospodarstw domowych, to w oparciu o nowe przepisy z tego systemu pomocy będzie korzystać 11-12% gospodarstw domowych.

   Ubóstwo części lokatorów sprawia, że wzrasta liczba wyroków przyznających eksmitowanym uprawnienie do lokalu socjalnego. Takie wyroki wykonywane są dopiero po zapewnieniu przez gminę odpowiedniego lokalu. Powoduje to konieczność powiększenia przez gminy tej części zasobu mieszkaniowego, która jest przeznaczona na lokale socjalne.

   Do takich działań przyczyni się niewątpliwie przepis zawarty w ww. projekcie ustawy o ochronie praw lokatorów, przyznający właścicielom budynków roszczenie odszkodowawcze od gminy za straty poniesione w wyniku niedostarczenia lokalu socjalnego osobie, która miała być eksmitowana z mocy wyroku sądowego.

   Podkreślenia wymaga, że mając na uwadze art. 75 ust. 1 Konstytucji RP, zobowiązujący władze publiczne do prowadzenia polityki sprzyjającej zaspokojeniu potrzeb mieszkaniowych obywateli, w szczególności do przeciwdziałania bezdomności, wspierania rozwoju budownictwa socjalnego oraz popierania działań obywateli, zmierzających do uzyskania własnego mieszkania, w przyjętych przez Radę Ministrów 13 lipca 1999 r. ˝Założeniach polityki mieszkaniowej państwa na lata 1999-2003˝ przewidziano realizację socjalnego programu mieszkaniowego.

   Celem tego programu jest zapobieganie bezdomności osób, które z różnych przyczyn nie mają i nie mogą uzyskać tytułu prawnego do jakiegokolwiek lokalu mieszkalnego poprzez określenie zasad udzielania przez państwo pomocy finansowej podmiotom podejmującym działalność w zakresie budowy i utrzymania budynków lub części budynków przeznaczonych na prowadzenie domów socjalnych (noclegowni, schronisk i pensjonatów). Ważnym aspektem programu jest również umożliwienie adaptacji niektórych budynków, obecnie niewykorzystywanych, na cele mieszkalne.

   Przygotowany projekt ustawy o pomocy finansowej państwa w budowie i utrzymaniu budynków, przeznaczonych na prowadzenie domów socjalnych, znajduje się w fazie uzgodnień międzyresortowych.

   Nawiązując do poruszonej przez posła Witolda Tomczaka kwestii deficytu mieszkań, należy zgodzić się, że w stosunku do liczby ludności i gospodarstw domowych w Polsce jest o wiele za mało mieszkań: na 1000 osób przypada jedynie nieco ponad 300 mieszkań, podczas gdy np. w Czechach w 1991 r. było 360, na Węgrzech (1996 r.) - 371, a w Europie Zachodniej - ok. 450 mieszkań. Sytuację pogorszyło trwające od wielu lat zmniejszanie się rozmiarów wielorodzinnego budownictwa mieszkaniowego.

   Sposobem interwencji państwa na rzecz zmniejszenia deficytu mieszkań, odczuwanego przez rodziny o niewysokich dochodach, nieposiadające własnego mieszkania, jest kontynuowanie w Polsce wdrażania programu społecznego budownictwa czynszowego.

   Możliwość realizacji tego rodzaju budownictwa stworzyła ustawa z dnia 26 października 1995 r. o niektórych formach popierania budownictwa mieszkaniowego. Określiła ona ramy prawne i warunki wspomagania przez państwo budowy mieszkań na wynajem o umiarkowanych czynszach. Wprowadzono nową na polskim rynku mieszkaniowym kategorię inwestorów i zarządców - towarzystwa budownictwa społecznego. Uruchomiony został w tym celu Krajowy Fundusz Mieszkaniowy, udzielający preferencyjnych, oprocentowanych w wysokości 0,5% stopy redyskonta weksli NBP, kredytów na sfinansowanie do 70% kosztów przedsięwzięcia inwestycyjno-budowlanego. Po zakończeniu i rozliczeniu budowy umorzeniu w ciężar KFM podlega 10% wartości przedsięwzięcia inwestycyjno-budowlanego. Formuła tego programu umożliwia zaangażowanie w proces inwestycyjny kapitałów z różnych źródeł (od osób fizycznych, z budżetów gmin i od osób prawnych) oraz uzupełnienie zgromadzonych środków niskooprocentowanym kredytem. Obecnie odnotowywany jest szybki przyrost liczby towarzystw budownictwa społecznego. Prezes Urzędu Mieszkalnictwa i Rozwoju Miast, a uprzednio minister gospodarki przestrzennej i budownictwa łącznie zatwierdzili dotychczas 232 umowy lub statuty TBS. W fazie organizacji znajduje się ok. 30 następnych TBS.

   Do końca 1999 r. ze środków Krajowego Funduszu Mieszkaniowego udzielono preferencyjnych kredytów na realizację prawie 13 000 pełnostandardowych mieszkań na wynajem i spółdzielczych lokatorskich. W trakcie są wnioski kredytowe na budowę następnych ok. 3000 mieszkań.

   Narastająco do końca 1999 r. oddano do użytku łącznie 6401 mieszkań finansowanych z udziałem kredytu KFM, przy czym 4729 mieszkań wybudowały towarzystwa budownictwa społecznego, natomiast 1672 - spółdzielnie mieszkaniowe. W roku bieżącym planuje się oddać do użytku ok. 8000 mieszkań zrealizowanych z udziałem tego kredytu.

   Mieszkania na wynajem, zrealizowane przez TBS i spółdzielnie mieszkaniowe, pozwalają na poprawę standardu zamieszkania rodzin, które przeprowadzając się do nich jednocześnie zwolnią zajmowane dotychczas mieszkania komunalne o niższym standardzie. Odzyskane mieszkania powinny być przez gminy modernizowane lub przekwalifikowywane na mieszkania socjalne w celu zwiększenia tego zasobu.

   2. Osoby i rodziny znajdujące się w trudnej sytuacji finansowej, m.in. z powodu bezdomności i bezrobocia, nie pozostają bez odpowiedniego wsparcia.

   Program rządu i instrumenty walki z ubóstwem są zapisane w treści ustawy z dnia 29 listopada 1990 r. o pomocy społecznej (tj. DzU z 1998 r. nr 64, poz. 414 z późn. zm.). Gros świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej przyznawanych jest w uzależnieniu od kryterium dochodowego świadczeniobiorcy, a więc adresowanych do osób/rodzin najuboższych. Kryterium dochodowe, określone w ustawie o pomocy społecznej, jest, jak wynika z analiz, na poziomie wyższym niż minimum egzystencji (szacowane w badaniach Instytutu Pracy i Spraw Socjalnych), stąd stwierdzić należy, że wszystkie przypadki skrajnego ubóstwa są ujęte zakresem działania pomocy społecznej. Ubóstwo stanowi jedną z najważniejszych przesłanek pomocy materialnej, a obok niej różnego typu dysfunkcja społeczna, której przejawem może być m.in. bezdomność czy bezradność w sprawach prowadzenia gospodarstwa domowego itd.

   Katalog świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej zawiera rozwiązania adresowane do różnych szczególnie poszkodowanych kategorii osób i rodzin, w tym dla niektórych z nich są to świadczenia gwarantowane o charakterze stałej lub względnie stałej pomocy, dla innych - świadczenia fakultatywne o charakterze pomocy okresowej lub doraźnej. Pomocą gwarantowaną objęte są te grupy osób, które z różnych przyczyn (wiek, stan zdrowia, obowiązki rodzinne) obiektywnie niezdolne są do pracy. Wszystkie inne przypadki trudnej sytuacji życiowej, w tym takie, jak zadłużenie w opłatach czynszowych (bezradność w sprawach prowadzenia gospodarstwa domowego), kwalifikują się do fakultatywnych form pomocy.

   Obowiązek wykonania zadań z zakresu pomocy społecznej spoczywa na organach jednostek samorządu terytorialnego oraz administracji rządowej, które współpracują w tym zakresie z organizacjami społecznymi, Kościołem katolickim, innymi kościołami, związkami wyznaniowymi, fundacjami, stowarzyszeniami, pracodawcami oraz osobami fizycznymi i prawnymi, działającymi w sferze pomocy społecznej. Jednostkami odpowiedzialnymi za organizację i realizację tych zadań na szczeblu lokalnym są przede wszystkim gminy. Zobowiązane one zostały do wykonywania zadań zleconych gminie oraz własnych i własnych obowiązkowych gminy. Realizacją zadań z tego zakresu na terenie gminy bezpośrednio zajmują się ośrodki pomocy społecznej, działające w każdej gminie.

   Jeśli rodzina doświadczająca trudności w opłatach czynszowych spełnia warunek ubóstwa (kryterium dochodowe), ma ona bezwzględnie prawo do otrzymania obligatoryjnie tzw. dodatku mieszkaniowego, przyznawanego przez gminę na podstawie ustawy z dnia 2 lipca 1994 r. o najmie lokali mieszkalnych i dodatkach mieszkaniowych (tj. DzU nr 105, poz. 509 z późn. zm.) oraz rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 listopada 1994 r. w sprawie dodatków mieszkaniowych (DzU nr 119, poz. 570 z późn. zm.). Świadczenie w tej formie przysługuje, jeżeli średni miesięczny dochód na jednego członka gospodarstwa domowego w okresie trzech miesięcy poprzedzających datę złożenia wniosku o przyznanie dodatku nie przekracza 150% najniższej emerytury w gospodarstwie jednoosobowym i 100% w gospodarstwie wieloosobowym.

   Dokonana w 1999 r. reforma samorządowa nie spowodowała żadnego ograniczenia uprawnień w dostępie do świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej. Wszystkie podstawowe zasiłki pieniężne z pomocy społecznej (renta socjalna, zasiłek stały, gwarantowany zasiłek okresowy, zasiłek dla kobiet w ciąży, zasiłek okresowy, zasiłki związane z klęską żywiołową, bilety kredytowe na przejazd) stanowiły przed reformą i stanowią dotąd zadanie zlecone przez administrację rządową i finansowane są przez budżet państwa. Utrzymanie takiego trybu realizacji głównego strumienia pomocy pieniężnej ze strony państwa w sytuacji ubóstwa podyktowane było właśnie zarówno troską o zabezpieczenie finansowe pewnego poziomu potrzeb rodzin - klientów pomocy społecznej, jak i zagwarantowanie równego traktowania tych osób i rodzin na obszarze całego kraju.

   Natomiast w sprawie dotyczącej sytuacji rodzinnej i finansowej pana Krzysztofa Bagrowskiego, zamieszkałego w Łodzi przy ul. Maratońskiej 87c m. 8, uprzejmie wyjaśniam, że pani minister Joanna Staręga-Piasek, sekretarz stanu w Ministerstwie Pracy i Polityki Społecznej, podjęła działania w celu wyjaśnienia powyższych kwestii. Z uzyskanych informacji wynika, że rodzina państwa Bagrowskich liczy 6 osób, zamieszkuje w 4-pokojowym mieszkaniu w blokach spółdzielczych. Opłata miesięczna za czynsz wynosi 614 zł. Rodzina ta ma zaległości czynszowe w wysokości 7406,90 zł bez odsetek. Pan Bagrowski został wykluczony z członkostwa spółdzielni. Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej w Łodzi Polesiu wspiera tę rodzinę od 1996 r. w formie zasiłków okresowych i celowych. Ponadto, jak podaje kierownik ośrodka, w rodzinie występują problemy zdrowotne. Dochód rodziny stanowią renty małżonków w wysokości 887,58 zł oraz wynagrodzenie za pracę małżonki w wysokości 878,44 zł. Problem zaległości czynszowych w Łodzi ma charakter powszechny i obejmuje coraz więcej środowisk, zamieszkujących w osiedlach spółdzielczych. Koszty użytkowania mieszkań wyraźnie rosną, dlatego regularne wywiązywanie się z opłat przerasta możliwości rodzin i osób, których dochodem są świadczenia rentowe, świadczenia w formie zasiłków dla bezrobotnych lub świadczenia pomocy społecznej.

   Ośrodki pomocy społecznej nie mają możliwości zabezpieczenia wszystkich potrzeb rodzin, których warunki życia są trudne. Nie są w stanie również regulować tak wysokich zaległości czynszowych. Pomoc fakultatywna (zasiłki okresowe i celowe) świadczona jest w miarę posiadanych środków i przeznaczana w pierwszej kolejności na rzecz środowisk pozbawionych jakiegokolwiek dochodu własnego.

   W związku z trudną sytuacją finansową ośrodków pomocy społecznej minister pracy i polityki społecznej wystąpił do Ministerstwa Finansów o uruchomienie dodatkowych środków na zasiłki z pomocy społecznej z rezerwy celowej budżetu państwa. Środki te przekazane zostały do województw i mam nadzieję, iż zwiększą możliwości ośrodków pomocy społecznej w zakresie udzielania pomocy finansowej. Pomimo tego trudno będzie instytucjom pomocy społecznej skutecznie przeciwdziałać problemowi narastania zadłużeń w opłatach mieszkaniowych.

   Jednocześnie chciałbym zaznaczyć, że rząd RP z niepokojem przyjmuje informację o wzroście bezrobocia w kraju. Sytuacja taka wynika z powodów demograficznych (wzrost liczby ludności w wieku produkcyjnym) oraz gospodarczych, wśród których ujawnia się w szczególności konieczność restrukturyzacji wielu branż przemysłowych i sfery usług publicznych. W styczniu br. Rada Ministrów zatwierdziła ˝Narodową strategię wzrostu zatrudnienia i rozwoju zasobów ludzkich w latach 2000-2006˝. Strategia jest dokumentem, który będzie impulsem do podjęcia działań interwencyjnych i zapobiegających rozszerzaniu się bezrobocia. Obecnie trwają prace nad sporządzeniem ˝Narodowego planu działań na rzecz zatrudnienia na lata 2000-2001˝ w oparciu o ww. strategię. Zapisane w nim będą szczegółowe działania operacyjne wraz ze wskazaniem podmiotów odpowiedzialnych za ich realizację i opisem spodziewanych efektów.

   Działania te zawierają się w czterech podstawowych kategoriach:

   - wzroście tzw. ˝zatrudnialności˝ (co oznacza wyposażenie ludzi w lepsze niż dotąd atrybuty, dające większe szanse na bycie zatrudnionym),

   - promocji równości szans na rynku pracy dla różnych grup społecznych,

   - rozwoju przedsiębiorczości,

   - poprawie zdolności adaptacyjnych przedsiębiorstw i ich pracowników do nowych warunków rynku pracy.

   Lista działań w obrębie każdej z tych kategorii jest bardzo szeroka, a stosowane rozwiązania mają wielowymiarowy charakter. Wzrost ˝zatrudnialności˝ realizowany będzie głównie poprzez rozwój systemu edukacji i poprawę jego jakości. W szczególności chodzi o dostosowanie treści i form kształcenia do warunków zatrudnieniowych tak, aby zwiększyć indywidualne możliwości znalezienia pracy w sytuacji rosnącego popytu na wysokie i specjalistyczne kwalifikacje zawodowe.

   Zasada ta będzie także przesłanką wspierania osób bezrobotnych. Preferowane będą te programy działań na rzecz osób bezrobotnych, które przyczyniają się do zdobywania nowych i poszukiwanych na rynku umiejętności.

   Rozwój przedsiębiorczości osiągany będzie przez liberalizację warunków tworzenia podmiotów gospodarczych oraz tworzenie zachęt finansowych dla przedsiębiorców. Chodzi tu zarówno o upowszechnianie systemu pożyczek i dotacji na określonego rodzaju działalność gospodarczą, jak też o modyfikowanie systemu podatkowego. Proponowane będą rozwiązania zachęcające do podejmowania inicjatyw gospodarczych i zmniejszania nadmiernego ryzyka z tym związanego. Rozszerzone będą formy doradztwa gospodarczego i zakres wsparcia dla regionalnych i lokalnych instytucji działających w obszarze przedsiębiorczości. Procesy te jednak nie będą miały charakteru jednorazowego aktu, ale następować będą stopniowo.

   Jeśli chodzi o poprawę zdolności adaptacyjnych przedsiębiorstw i ich pracowników, to przewiduje się w tym zakresie m.in. takie przedsięwzięcia kierunkowe, jak:

   - zwiększanie elastyczności pracy,

   - ograniczanie kosztów pracy,

   - zmianę mechanizmów ustalania płacy minimalnej,

   - zmianę przepisów regulujących stosunki pracy,

   - doskonalenie regulacji prawnych dialogu społecznego,

   - wspieranie mobilności pracowników.

   Powyższe działania mają charakter systemowy. Realny przyrost miejsc pracy w Polsce będzie funkcją realnego rozwoju gospodarczego. Rząd traktuje poziom zatrudnienia jako zmienną wynikową tego rozwoju, uznając, że mechanizmy pobudzające gospodarkę zaowocują także wzrostem zatrudnienia. W tym sensie nie przewiduje się bezpośrednich działań interwencyjnych na rynku pracy, które miałyby zapewniać zatrudnienie typu socjalnego.

   4. Powyższe wyjaśnienia i informacje o podejmowanych działaniach wskazują, że rząd jest świadomy zagrożeń, jakie wynikają dla rodziny w związku z wyrokiem nakazującym jej opuszczenie mieszkania. Sytuacja jest szczególnie dramatyczne, gdy - jak w przypadku państwa Bagrowskich z Łodzi - jest to efektem ubóstwa rodziny. Nie jest jednak jasne, dlaczego przy orzekaniu o eksmisji rodziny Bagrowskich Sąd Rejonowy w Łodzi wydał wyrok zaoczny. Wskazuje to bowiem na nieobecność zainteresowanych na rozprawie, a tym samym niepodjęcie przez nich próby przekonania sądu o swojej trudnej sytuacji życiowej, co być może przyczyniłoby się do przyznania eksmitowanym uprawnień do lokalu socjalnego. Brak informacji o przyczynach takiego postępowania państwa Bagrowskich nie pozwala zająć stanowiska w tej sprawie.

   Z wyrazami szacunku

   Sekretarz stanu

   Jerzy Widzyk

   Warszawa, dnia 25 kwietnia 2000 r.